Drin d’etnografia :                « Arrams e Setmana Santa »

Eth dimenge deths Arrams, eth monde que se n’anavan – e encara ath dia de uei (manca en aqueth periòde en pr’amor deth contèxte deth coronavirus) – ara missa tà hèr benasir arrams. Cada un que’s hasèva seguir de casa era sua branca au mei pòt; quauques uns que se’n cargavan a braçats tà poder assegurar era distribucion a’us de qui non podèvan pas vénguer o entaths mescredents de qui volèvan totun profieitar d’aqueth parat tà’n poder sauvar a lor.

[ Dens era montanha gascona, er’actualitat dera partida rituau estacada ath dimenge deths Arrams, ua setmana abans Pascas, qu’ei significativa deth viscut « pagan » deths arritmes annaus. Er’utilizacion deras brancas de laurèr o de boish – substitut deras palmas biblicas originaus – que s’intègra sovent en un anar de tipe magic : eth arram qu’ei vist coma un talisman meslèu qu’un element de simbolica filosofico-religiosa. Vertat qu’eths non-practicants e mescredents qu’utilizan eth arram benasit en tot atribuir qualitats profilacticas e aquò shens ensajar era mendra racionalizacion. Eth testimòni de Laurenç(nescut en 1915), en Barossa, qu’arresumeish de plan tots eths autes : « Eth men praube pair ne credèva pas, n’èra pas practicant.Qu’anava sonque ara glèisa entaths enterraments. Mes eth arram, aquò, n’èra pas parièr. Eth tròç de laurèr e eth tròç de lenha ( … de SentJoan) que’us sauvavan » Eth arram benasit qu’èra estimat en pr’amor deras suas vertuts protectoras.]

Arrevirada a partir d’un extrèit  deth Calendari Pirenenc, Isaura Gratacòs,

Qu’i avè laurèr en quasi cada ostau. Los de qui ne n’avèvan pas que’u s’anavan còlher en çò deths vesins. Que’u calèva copar era velha e sustot non pas aténer eth maitin deths Arrams o non pas anar-se’n ara glèisa shens laurèr. En fonccion deth besonh deras maisons, mantua branca qu’èran aprestadas e estacadas dab ficelon coma un hèish de sherments tà qu’estosse de bon portar. En tot sortir dera glèisa, era costuma qu’èra e que’s ved encara d’anar pausar arrams ath cemitèri entaths morts dera maison. En tot tornar-se’n tà casa, era distribucion que comença ; un tròç en cada pèça deth ostau shens excepcion mes tanben dehòra. Òc-ben, que’n calèva sustot botar ar’establa deras vacas e a cada pèça dera bòrda. Aquò tà protegir eth bestiar e assegurar eras crubadas. Daguens, eth arram que s’i vedèva sovent acornerat darrèr eth crucifix, un quadre, ath dessús deras pòrtas o ath calendari deras Pòstas. Un còp era distribucion hèita, eths arrams de rèsta , qu’èran estruçats o penjats a dispausicion en cas de periglada. Sovent, còsta eth flòc de flors secadas dera Sent Joan.

[ En Arbàs, quauques informators hèra vielhs, que mencionan er’utilizacion de qui èra hèita deras brasas deth arram brutlat sia eth dia Cierrós, sia entaths Arrams : « Que traçàvam dab eras ua crotz sus eths endrets de qu’òm volèvan protegir. » (…). Donc, sus era pòrta der’establa e sus la deth ostau. En montanha, qu’ei mes frequent de hèr benasir boish meslèu que laurèr. En pr’amor eth laurèr, n’ei pas ni hlorit ni desborrat entaths Arrams. E que pòt arribar tanben de que sia torrat. Eth boish qu’ei un substitut deth laurèr peth monde Crestian, e a fortiori en Pireneus aon ei abondós.(…) Totun, eths informators que’m disen que s’estiman mei  eth laurèr. En pr’amor Emma (nescuda en 1923) que ditz : « Que protetja (protegeish) deth maishant sòrt e qu’ei bon entaras saussas. »]                          

                         Arrevirada a partir d’un extrèit deth Calendari Pirenenc, Isaura Gratacòs,

Associat o non ar’aiga benasida , eth arram benasit qu’èra cremat tà protegi’s deras perigladas. Puish, eth laurèr que serviva tanben entara codina puishque botavan huelhas en cibet. Eth dimècres Cierrós qu’aubreish eth Quaresma e era fin dera setmana Santa que’u clava. Eth Quaresma que s’acaba dab eth dimenge Pascau. Eth Dijaus e Divés Sants que son dias d’abstinagra.Tota activitat qu’èra defenuda manca aucupà’s deth bestiar. Qu’èra tanben dens eras maisons credentas, un dia shens carn ni gràs ; que s’i minjava merluç. Eth monde que la botavan a dessalar era velha. Que’s minjava dab mandòrras, alh e peirassilh. « Non calèva pas júnher » ; ce disèvan eths vielhs. Non calèva pas tanpòc hèr era bugada ; non calèva pas esténer linçòus sus eras sègas.

[ Que pareish meslèu qu’eth tèma dera bugada sia associat en tota legitimitat ath tèma deras Pascas lunàrias : eth Divés Sant, vertadèr parelh deras « Cendras » qu’ei lo dera purificacion abans era resurreccion Pascau, e qu’i arretrobam alavetz era defensa dera bugada de qui ei ligada ar’aiga, e donc ara sang menstruau e « ar’impuretat » deras Hemnas ath arritme parallèl de’u dera lua. (…) « Se s’i hasèva era bugada eth Divés sant, que’s disèva que s’i enterrava quauqu’un a casa.» , Rosa (1926)]

Arrevirada a partir d’un extrèit deth Calendari Pirenenc, Isaura Gratacòs,

Comptina : tà abordar eths ausèths dab era prima e er’arribada deras irongletas.

« L’auringleta »

Lauringleta, leugereta,

Lo cotorliu, que hè piu-piu,

Lo pigat, que pana lo blat,

Los passerons que son gelós,

Lo corbaish, quen va capbaish,

Be hèn brut, lo mèrlo e lo cocut !

tirada de « A pèchanquet » cicle 2, cddp des landes »

Canta :       « Eth printemps qu’ei arribat », deth grop biarnés Los Esbagats.

Lo primtemps qu’ei arribat,

Lo temps de la vriuleta.

Las mairs e las hilhòtas

Qui’s vòlen maridar

Que se’n van sus la prada

Tà se’n anar amusar.

Qui’a un navèth pastor

Viengut non i a pas guaire,

Diu quin bèth aire !

Que’n charma las qui vòu.

Si jo sabi deu plasèr

Jo’u balharí mon còr.

Si n’èras fidelòta

Tòca manòta,

E hè-me’n lo serment

Las tuas amistosòtas

Non finiràn jamei.

Non ia pas nat camin

Que non i a travèrsas.

Diu quin comèrca,

La vita tà s’aimar,

Per un moment de feblessa

Si’ns calè separar.

Arreproèrs

« Abans era fin d’abriu, non càmbia pas era lan dab eth hiu. »

« Se perigle en abriu, aprèsta eth barilh. »

« Ath mes d’abriu cada ausèth que hè eth sué nidèr, n’ i a pas sonque eth gai que’u hasca ath mes de mai. »

« Periglada d’abriu, sequèra en estiu. »

« En mes d’abriu, tot que viu. »

« Ua flor non hè pas era prima. »

Devinalhas   (tiradas de Viralenga de Teresa Pambun)

« Tanlèu coneishut, tanlèu fotut. » [ eth secret]

« Qu’a eth cap d’un ase, er’esquia d’un ase, eras patas d’un ase, era coa d’un ase, e n’ei pas un ase ! » [ era sauma]

« Que s’emplea per capvath, que’s vueita per capsús. » [eth potz]

« Que sorteish quan plau e que s’embarra quan hè só.» [ eth escargòlh]

« Que son dus companhons : l’un segueish  tostemps a l’aute, l’un cada un que’u vei e arrés non l’enten, l’aute, tots que l’entenen e arrés non lo ved.

 [l’eslambrec e lo perigle]

Amandina GARAUD-SABATHIER