Una situacion de comunicacion se pòt analisar en dire que lo messatge ven de son emetor en direccion de son receptor. La comunicacion utiliza un lengatge siá escrich, siá orau. Se descompausa en doas partidas :

– una verbala es a dire los mots utilizats dins lo messatge

– una non-verbala facha de signes, gestes, allusions a de coneissanças comunas coma lo receptor,…

La deixi : queu mot ven dau grec δειξις que vòu dire qu’es una accion per monstrar quauquaren. Per Frederic Landagrin, la deixi designa lo recors a la situacion de comunicacion. Son interpretacion vai dependre dau contexte qu’es utilizat. Se tròba au còp dins la comunicacion escricha e dins la comunicacion orala.

Qualas son las formas de deixi ? A flor e a mesura, direm quand es possible, coma far per utilizar la deixi dins nòstra practica immersiva de la lenga occitana.

Essaïar de classifiar las deixis permet de mielhs comprener çò qu’es quela nocion en balhar daus exemples e en diferenciar la fonccion de chada forma.

Començam per un exemple : quauqu’un ditz « Me, vòle minjar còp sec ! ».

Aquí lo pronom personau, que se pòt utilizar en occitan (sovent en lemosin o mas tanben dins los autres dialectes per precisar mai lo subjecte dau verbe o insistar) fai referencia a la persona que parla. Qu’es una deixi de persona. Si quela frasa se ditz oralament, queu mot pòt èsser accompanhat d’un geste : la persona bota sas mans sus sa peitrena pendent que ditz « Me, ». Queu geste completa lo mot. Permet au dròlle qu’apren la lenga de ne’n comprener lo sens. Qu’es una deixi ostentatòria per que lo geste monstra un « objecte » de la situacion de comunicacion (la persona que parla).

Anem chabar d’analisar la frasa dau prumier exemple : « còp sec » fai referéncia au moment ente que la persona parla. Son interpretacion es obligatòriament liada a la situacion que lo mot es dich. Qu’es una deixi temporala qu’exprima lo temps present. Se pòt acompanhar per un geste vers lo bas, coma tot çò que representa lo present.

Segond exemple : « Vòle minjar dins queu restaurant. » Quela frasa utiliza un grope nominau demonstratiu per que conten lo determinant demonstratiu « queu ». Queu grope nominau monstra un luòc que se tròba dins la situacion d’enonciacion. Donca, aquí, la deixi es pas solament ostentatòria, es maitot espaciala.

Precisam las nocions que venem d’illustrar.

La deixi ostentòria se fai emb un geste que monstra, un signe de la testa o ben per la direccion dau regard. Per exemple per parlar de quauqu’un que defuntet : la frasa « Se n’es ‘nat au ciau » se pòt acompanhar per un regard en naut e en levar la testa. « Barra la pòrta ! » en regardar la pòrta d’enguera duberta.

La deixi de persona fai referencia a una persona : la que parla (me, ièu), las personas presentas dins la situacion de comunicacion. Se concretiza per daus mots coma ièu, tu. Daus còps, lo tu es remplaçat per vos quand las personas se disen de vos. Quò depend de la relacion sociala que las personas que se parlan entretenen.

La deixi espaciala fai referencia a un element visible de la situacion de comunicacion. Se serv d’adverbis de luòc (aquí, alai,…), de pronoms demonstratius (queu-qui, queu d’aqui) e de gropes nominaus demonstratius (quò-quí, quò d’aquí, quò d’alai).

La deixi temporala fai referéncia au moment que se parla o a un moment relatiu a lo de l’enonciacion. Los adverbes lo mai corrents son uei, aura, ier, còp sec, deman. Los gestes associats respectan la regla : geste vers lo darrier per lo temps passat, geste vers lo bas per lo present e vers lo davant per lo temps futur. Exemple de referent relatiu de temps : « Quò es mai tard que son pair ‘ribet. » Lo pronom quò fai referéncia au moment que se passet lo fach parlat avant. Quela deixi se ‘pela una anafòra. Es a dire que fai referéncia a un moment que l’emetor e lo receptor dau messatge coneissen per que se’n parlet avant. Supausa que los dos interlocutors ne’n gardan la memòria. Frederic Landragrin parla pas d’anafòra mas de deixi memoriala.

Dempuei aquí faguèrem una analisa de las conversacions oralas. Se pòt far maitot un analisa de la deixi dins los textes.

La deixi textuala compren coma per la comunicacion orala tres partidas : l’enonciator (deixi de persona), lo temps dau raconte (deixi temporala) e lo luòc de l’enonciacion (deixi espaciala). Son daus elements a prener en compte per reüssir la revirada dau texte. S’i tròba maitot de las anafòras. La mai tipica de las deixis textualas es :  « Queu texte raconta los eveniments de 1905 a Lemòtges » ; quela deixi fai referencia au quite texte. L’emplec daus pronoms demonstratius ne’n fan partida.

Monica Bissay